HMD ConsultantMình kể bạn nghe một cảnh mình gặp hoài, gặp tới mức thuộc lòng luôn.
Danh thiếp của người con ghi Phó Giám đốc. Phòng riêng có. Xe có. Sáng thứ hai, cô kế toán ôm xấp hồ sơ đi ngang phòng người con… rồi đi luôn. Qua thẳng phòng ông bố. Ký tá xong xuôi hết mới vòng lại, báo một câu cho phải phép.
Cảnh đó có ở công ty nhà bạn không?
Mình đem câu "tại sao" này đi hỏi mấy chục người con nối nghiệp rồi (dân trong nghề gọi họ là F2, còn thế hệ ba mẹ sáng lập là F1). Người nói tại em còn trẻ. Người nói tại em chưa đủ giỏi. Người đổ tại cô chú làm lâu năm bảo thủ. 3 câu trả lời, câu nào nghe cũng xuôi tai. Mà sai cả 3.
Nguyên nhân nằm chỗ khác lận. Ba mẹ của bạn dựng cơ nghiệp bằng gan lì, bằng quan hệ, bằng cái mũi đánh hơi được thị trường — chứ có ai dựng bằng quy trình đâu! Nên thứ bạn thừa kế không phải một cỗ máy. Nó là một CON NGƯỜI đã hoá thành cỗ máy. Cỗ máy thì bàn giao được. Còn con người? Bàn giao kiểu gì?
Bài này mình gọi tên 7 vấn đề mà F2 nào cũng vấp, ngành nào cũng y chang nhau. Gọi tên không phải để than. Để bạn thấy cả 7 cái mọc từ đúng một gốc. Mà cái gốc đó, may quá, có lối ra.
F2 là gì?
F2 là thế hệ thứ hai trong công ty gia đình. Thường là con của người sáng lập, đang tiếp quản hoặc sắp phải tiếp quản. F2 Việt Nam giống nhau tới mức lạ: học hành bài bản, giỏi chuyên môn, nhìn ra chỗ công ty cần sửa trước cả ba mẹ. Vậy thiếu gì? Không thiếu cái đầu. Thiếu thứ được đặt vào tay. Cả 7 chuyện dưới đây đều từ đó mà ra.
1Có chức danh nhưng không có quyền thật
Quyền trong công ty gia đình không đi theo chức danh in trên danh thiếp. Nó đi theo một câu hỏi rất thật trong đầu nhân viên: lỡ hỏng chuyện, ai đứng ra chịu? Ba của bạn đã trả lời câu đó bằng mấy chục năm gánh hậu quả. Còn bạn thì chưa có dịp trả lời lần nào. Nên nhân viên không hỗn với bạn đâu. Họ chỉ chọn người an toàn hơn để hỏi. Mà đặt bạn vô chỗ họ, bạn cũng chọn y vậy à.
2Ba mẹ của bạn không chịu giao quyền
Mình nói thẳng: ông không giữ cái ghế đâu. Công ty là đứa con thứ hai của ông — cả tuổi trẻ với bao nhiêu đêm mất ngủ nằm trong đó. Giao quyền, với ông, không phải ký một tờ giấy. Là đưa món quý nhất đời cho một người ông thương… nhưng chưa từng thấy gánh nặng bao giờ. Nên mới có chuyện ngộ đời: ông giao VIỆC thì hào phóng lắm, mà giữ quyền QUYẾT thì chặt cứng. Bạn càng đòi, ông càng giữ chặt hơn. (Chuyện này dài, mình viết hẳn một bài riêng, link ở cuối trang.)
Chuyện không phải ba sai con đúng. Chuyện là chưa có chỗ nào cho người con chứng minh, mà không giẫm lên thứ người cha đã giữ cả đời.
3Giỏi chuyên môn nhưng không quản được đội ngũ
F2 hay đi lên từ chuyên môn. Giỏi sản phẩm, giỏi con số, giỏi công nghệ. Rồi đinh ninh quản người cũng là một môn, đọc sách là học được. Không phải đâu! Quản người cần hạ tầng, chứ không cần bạn thông minh thêm. Công ty không có chỉ tiêu rõ ràng, không có quy trình, không có lớp quản lý ở giữa — thì bao nhiêu việc dồn hết về hai bàn tay bạn. Mà hai bàn tay thì ôm được bao nhiêu?
4Công ty phụ thuộc vài người cũ
Anh sales kỳ cựu giữ trọn danh sách khách trong cái điện thoại riêng. Cô kế toán thuộc sổ sách tới mức nghỉ phép 3 ngày là cả phòng đứng hình. Cả công ty ngầm hiểu với nhau: mấy người này không được nghỉ. Ba của bạn sống chung với chuyện đó thoải mái — quan hệ mấy chục năm của ông thừa sức giữ họ lại. Còn bạn? Cái quan hệ đó không nằm trong di chúc được. Thứ với ông là tài sản, sang tay bạn thành quả bom hẹn giờ.
5Mọi thứ phải qua tay ba của bạn duyệt
Mua ram giấy in: chờ ông duyệt. Đổi giá bán: càng phải chờ ông duyệt. Nhìn ngoài tưởng đâu kỷ luật tài chính. Nhìn kỹ mới thấy công ty đang chạy bằng bộ não của đúng một người. Mà công ty chạy bằng bộ não một người thì lớn tới đúng sức người đó là dừng. Thị trường có rộng gấp mười cũng vậy thôi.
6Doanh thu tăng nhưng lợi nhuận không tăng
Bán nhiều hơn năm ngoái. Người đông hơn năm ngoái. Việc rối hơn năm ngoái. Cuối năm ngồi đếm lại: lãi y chang năm ngoái! Tức không? Chuyện này xảy ra khi tăng trưởng được mua bằng sức người và sự lộn xộn, chứ không phải do hệ thống làm ra. Cái gì không đo được thì không quản được. Cái gì không quản được thì nó gặm phần lãi của bạn — gặm êm ru, không ai nghe thấy gì hết.
7Không rời công ty nổi vài ngày
Mình hay thách các F2 một phép thử: nghỉ 7 ngày, tắt điện thoại, xem công ty ra sao. Bạn biết gì không? Chưa ai dám nhận lời liền. Mà nếu nghỉ xong về thấy mọi thứ rối tung, thì đó không phải bằng chứng bạn quan trọng đâu. Đó là bằng chứng bạn đang làm việc TRONG doanh nghiệp, chứ chưa XÂY doanh nghiệp. Một cơ ngơi đáng để nối nghiệp là cơ ngơi chạy tốt cả những ngày chủ nó vắng mặt.
Lối ra: đừng sửa nhà của ba mẹ, hãy dựng cái của riêng mình
Bạn để ý giùm mình: cả 7 vấn đề chung đúng một gốc. Bạn đang cố sửa cỗ máy của ông, ở ngay cái chỗ bạn vừa không có quyền, vừa chưa có gì để người ta tin. Vậy nên mình đi ngược. Không đụng một ngón tay vào công ty đang chạy. Mở một mảng kinh doanh mới nằm bên cạnh, lắp hệ thống tử tế từ ngày đầu theo Quản trị 5.0 — bộ cách làm mình soạn riêng cho cách nghĩ của gia đình Việt (sách Tây hay thiệt, mà bê nguyên về nhà mình là gãy) — rồi ở lại cho tới khi mảng đó tự chạy.
Ở đó bạn toàn quyền. Chứng minh bằng con số, khỏi phải hứa với ai. Còn ba mẹ vẫn cầm nguyên chìa khoá ngôi nhà cũ. Không ai phải sợ mất gì hết.
Nói suông hả? Có chuyện thật nè. Một người con F2 giỏi chuyên môn, về công ty mấy năm mà chưa có quyền thật — y chang bạn bây giờ. Hai cha con ngồi lại, dựng một đơn vị mới ngành nông nghiệp đặt cạnh công ty nhà, tên là đơn vị tư vấn nông nghiệp (gọi tắt đơn vị tư vấn nông nghiệp), không đụng vào mảng làm ăn chính. Năm đầu: hết lỗ. Năm hai: có lãi. Giờ người con cầm cả đơn vị, mỗi ngày tốn chừng hai giờ.
Đặt một buổi Strategic Discovery →3 việc bạn làm được ngay tuần này
Một: đếm thử trong 7 ngày, bao nhiêu quyết định bạn phải chạy qua phòng ba mới xong. Ghi ra giấy đàng hoàng. Con số đó chính là vấn đề số 5 của nhà bạn — đo bằng số thật, khỏi cãi.
Hai: liệt kê những người mà mai họ nghỉ là công ty rối liền. Cạnh mỗi cái tên, ghi thứ chỉ mình họ biết. Đó là vấn đề số 4. Và cũng chính là danh sách việc cần chép ra thành quy trình, từng món một.
Ba: ngắm thử một mảng có thể tách ra làm riêng. Một dòng sản phẩm, một nhóm khách chưa ai chăm, một dịch vụ mới. Tuần này chưa cần làm gì hết. Chỉ cần thấy là nó có tồn tại.
Đọc tới đây, chắc bạn đếm được nhà mình dính mấy trên 7 rồi. Vậy còn đúng một câu thôi: bạn định tiếp tục sửa cỗ máy chạy bằng tên của ông — hay bắt đầu dựng một cái chạy bằng tên mình?
Chọn đi.
Câu hỏi thường gặp
F2 nên cải tổ công ty của ba mẹ hay làm cái mới?
Nên mở một mảng kinh doanh mới bên cạnh, đừng cải tổ công ty đang chạy. Cách này khỏi va chạm với ba mẹ, giữ nguyên cỗ máy đang nuôi cả nhà, và cho bạn một chỗ để chứng minh bằng kết quả thật.
Làm cái mới thì có đụng đến công ty của ba mẹ không?
Không. Mình không tham gia vào công ty của ba mẹ bạn, không sửa quy trình, không đề xuất cho ai nghỉ việc. Ba mẹ vẫn giữ toàn quyền công ty hiện tại. Mảng mới dựng bên cạnh.
Chưa chắc gia đình mình hợp thì sao?
Vậy thì bắt đầu bằng một buổi Strategic Discovery để chẩn đoán trước đã, miễn phí. Xem thêm ở trang chủ HMD Consultant.